(Thứ Ba | AP/IB) IB IA + Extended Essay: Vì Sao Nhiều Học Sinh Việt Nam “Học Giỏi Nhưng Điểm IB Không Bật Lên?” — Và Cách Làm Research Question + Rubric + Timeline Để IA/EE Trở Thành “Đòn Bẩy Học Bổng”

1) IA và EE không chỉ là “bài viết”

• IA là bài đánh giá nội bộ theo môn (mỗi môn có format khác nhau: lab report, investigation, commentary, exploration…)
• EE là một bài nghiên cứu dài hơn, thể hiện năng lực đặt câu hỏi, phương pháp, phân tích, lập luận và trình bày học thuật.

Nếu dịch sang ngôn ngữ “làm hồ sơ Mỹ”:

• IA/EE là nơi chứng minh bạn làm được việc học thuật thật: hỏi đúng, làm đúng, chứng minh đúng.

2) Rubric là “luật chơi”

IB chấm IA/EE theo tiêu chí. Nghĩa là:

• bạn không thắng bằng văn chương,
• bạn thắng bằng đáp trúng tiêu chí.

Từ đây suy ra chiến lược cốt lõi:

Không bắt đầu bằng “chủ đề hay”. Bắt đầu bằng “tiêu chí chấm + bằng chứng mình có thể tạo”.

Nội dung chính

1) 5 sai lầm phổ biến khiến IA/EE bị “điểm trần thấp”

Sai lầm 1: Câu hỏi nghiên cứu quá rộng

Ví dụ: “The impact of social media on teenagers.”
Rộng đến mức bạn không thể chứng minh bằng dữ liệu/logic trong dung lượng và thời gian IB.

Sai lầm 2: Đổi đề tài liên tục vì “chưa thấy hay”

IA/EE không cần “độc lạ”. Nó cần hỏi đúng và làm sâu.

Sai lầm 3: Không có dữ liệu đủ sạch (hoặc method không ổn)

Bạn có thể có ý hay, nhưng:

• dữ liệu ít,
• khảo sát bias,
• thí nghiệm thiếu kiểm soát,
• hoặc phân tích không đúng.

Sai lầm 4: Viết như bài luận cảm tính

Research cần:

• claim → evidence → reasoning
  Không phải kể chuyện.

Sai lầm 5: Trích dẫn/Academic honesty làm qua loa

Chỉ cần một lỗi “mượn ý mà không ghi nguồn” là rủi ro rất lớn.
Đặc biệt bây giờ nhiều bạn dùng AI hỗ trợ viết: nếu không quản trị quy trình, bạn dễ “mất dấu” đâu là ý của mình, đâu là ý vay mượn.

2) Công thức chọn Research Question (RQ) “đủ hẹp để ăn điểm”

Một RQ tốt thường có 4 đặc điểm: Narrow – Measurable – Method-ready – Evidence-rich

(A) Narrow: hẹp

Thay vì “tác động của A lên B”, hãy thêm:

• đối tượng cụ thể,
• bối cảnh cụ thể,
• thời gian cụ thể,
• hoặc biến số cụ thể.

(B) Measurable: đo được

Bạn phải trả lời được: “Em sẽ đo/quan sát cái gì?”

(C) Method-ready: có phương pháp làm được trong điều kiện của bạn

• bạn có lab không?
• có dữ liệu không?
• có thời gian thu thập không?
• có công cụ phân tích không?

(D) Evidence-rich: có bằng chứng đủ để lập luận

Một RQ tốt không khiến bạn “bí evidence” ở tuần 6.

Ví dụ chuyển từ rộng → hẹp (minh họa)

• Rộng: “How does sleep affect students’ performance?”
• Hẹp: “How does sleep duration (≤6h vs ≥8h) correlate with short-term memory test scores among Grade 11 students in X school over 2 weeks?”

Bạn thấy khác biệt chưa?

• có biến số,
• có cách đo,
• có thời gian,
• có nhóm đối tượng.

3) Làm IA/EE bằng chiến lược “Rubric-first”: 6 bước không bị lạc

Bước 1: Bóc rubric ra thành checklist hành động

Bạn biến tiêu chí chấm thành câu hỏi:

• cần evidence gì?
• cần phân tích gì?
• cần phản tư gì?
• cần cấu trúc gì?

Bước 2: Dựng “Evidence Plan” trước khi viết

Đừng viết ngay.
Hãy lập danh sách evidence bạn sẽ có:

• dataset,
• thí nghiệm,
• văn bản để phân tích,
• hoặc nguồn học thuật.

Bước 3: Làm “mini outline” theo claim–evidence–reasoning

Mỗi đoạn chính phải có:

• kết luận nhỏ,
• bằng chứng,
• giải thích.

Bước 4: Viết bản nháp 1 (xấu cũng được) — nhưng phải đủ khung

Mục tiêu draft 1: đủ bộ xương.

Bước 5: “Rà theo rubric”, không rà theo cảm xúc

Sửa theo tiêu chí chấm:

• thiếu phân tích?
• thiếu lý do chọn method?
• thiếu giới hạn nghiên cứu?
• thiếu phản tư?

Bước 6: Dọn Academic honesty

• trích dẫn ngay từ đầu (đừng để cuối),
• quản lý nguồn bằng một hệ thống (Zotero/Mendeley/Google Docs citation),
• ghi rõ đâu là paraphrase, đâu là quote.

4) Timeline 8–12 tuần (rất hợp lịch học Việt Nam)

Tuần 1: Chốt RQ + Evidence Plan

• 3 lựa chọn RQ → chọn 1
• kiểm tra “method làm được”

Tuần 2–3: Thu thập dữ liệu / đọc nền / thiết kế thí nghiệm

• dữ liệu phải đủ và sạch
• ghi log quy trình

Tuần 4: Phân tích lần 1

• chạy phân tích, vẽ bảng/biểu
• ghi chú insight

Tuần 5: Outline theo claim–evidence–reasoning

• outline càng rõ, viết càng nhanh

Tuần 6: Draft 1

• viết đủ khung, chưa cần hay

Tuần 7: Rubric revision (vòng 1)

• sửa theo checklist tiêu chí

Tuần 8: Draft 2 + polish học thuật

• tăng độ rõ ràng, logic, signposting

Tuần 9: Academic honesty + citation audit

• kiểm tra trích dẫn, footnote, bibliography

Tuần 10–12 (nếu có): phản hồi giáo viên + chỉnh vòng cuối

• chỉ sửa những thứ ảnh hưởng rubric

Điều này có ý nghĩa gì cho học sinh Việt Nam?

1) Học sinh trường quốc tế/song ngữ (IB full)

Lợi thế: môi trường hỗ trợ, giáo viên quen rubric
Rủi ro: quá nhiều deadline cùng lúc → làm IA/EE “chạy nước rút”

Gợi ý

• làm theo timeline 8–12 tuần, không dồn vào 2 tuần cuối
• chọn RQ theo điều kiện dữ liệu thật, không theo “trend”

2) Học sinh Việt Nam học IB nhưng lịch thi/hoạt động dày

Rào cản: vừa IB vừa thi chuẩn hóa/hoạt động
Gợi ý

• chọn RQ “method-ready” (làm được trong 6–8 tuần)
• ưu tiên output chắc hơn ý tưởng hoành tráng

3) Học sinh cần học bổng cao/toàn phần

IA/EE làm tốt giúp hồ sơ:

• có “academic credibility”,
• có câu chuyện học thuật rõ,
• và có evidence để viết Why Major/Why School.

Gợi ý

• chọn RQ gắn trục ngành (spike)
• biến IA/EE thành “bằng chứng” chứ không chỉ là nhiệm vụ IB

Gợi ý theo khối lớp (rút gọn)

Lớp 10 (IB Year 1 bắt đầu)

• tập tư duy rubric-first
• làm mini research nhỏ để luyện kỹ năng

Lớp 11 (đỉnh workload)

• chốt 1–2 IA quan trọng trước
• tránh đổi đề tài sau tuần 3

Lớp 12

• dùng IA/EE để hỗ trợ essay và interview
• ưu tiên hoàn thiện học thuật và trích dẫn sạch

Kết luận

5 ý chính cần nhớ

1. IA/EE là sản phẩm chấm theo rubric: muốn điểm cao phải rubric-first.
2. Research Question phải hẹp, đo được, có method làm được và evidence đủ.
3. Đừng viết trước rồi mới đi tìm dữ liệu; hãy lập Evidence Plan trước.
4. Timeline 8–12 tuần giúp bạn không “vỡ” ở phút cuối và giữ chất lượng.
5. Academic honesty là rủi ro lớn: trích dẫn và quản trị nguồn ngay từ đầu.

Lời nhắn gửi

IB không thưởng cho người làm nhiều nhất. IB thưởng cho người làm đúng luật chơi. Khi bạn chọn RQ vừa tầm, xây evidence sạch và sửa theo rubric, IA/EE sẽ trở thành “đòn bẩy” học thuật thật — thứ giúp bạn mạnh hơn không chỉ trong IB, mà còn trong hồ sơ học bổng.

Đăng ký tư vấn chiến lược cùng ALT Scholarships

Tại ALT Scholarships, chúng tôi đồng hành với học sinh & phụ huynh Việt Nam trên hành trình săn học bổng, chương trình trao đổi & fellowship toàn cầu, với thế mạnh:
• Coaching lộ trình vào Ivy/Crown, top US/UK/EU & các chương trình lãnh đạo toàn cầu
• Thiết kế hồ sơ impact & dự án cộng đồng cho học sinh – sinh viên Việt Nam
• Tư vấn chiến lược sustainability & social impact gắn với kế hoạch du học dài hạn
• Hệ thống KPI hồ sơ – rubric – checklist giúp gia đình kiểm soát tiến độ, tránh bỏ sót cơ hội

ALT Scholarships: (028) 3512 4082 – 0886 742 030
Fanpage ALT Scholarships – inbox để nhận lộ trình chi tiết.